Aan het begin van een cursus over filosofie vertellen de deelnemers waarom ze meedoen. Enkele aanwezigen geven aan dat de voornaamste reden is dat ze worstelen met de zin van het leven.

‘De rol van de kerk is uitgespeeld. God is dood,’ zegt een vrouw van begin dertig. ‘Wetenschap onttovert de wereld nu eenmaal en maakt ons leven zinloos.’ Anderen knikken.

Ik wil protesteren. Daar is ze weer, denk ik: de gedachte dat wetenschappelijk onderzoek een zinvolle wereld ondermijnt. Ik denk daar heel anders over. Wetenschap onttovert niet, ze bétovert.

In Het gedachtendier vertelt filosoof Nanda van Bodegraven hoe het wetenschappelijk wereldbeeld zinvol stemt. Het leert ons juist wat bijzonder is aan ons bestaan. Allerlei alledaagse vanzelfsprekendheden, zoals zintuiglijke waarnemingen, sociale emoties of ons taalgebruik, worden buitengewoon als je ze door een wetenschappelijke bril bekijkt.

Het gedachtendier laat de betovering van ons ogenschijnlijk gewone leven zien.

Het gedachtendier is vanaf half februari 2022 te bestellen bij de plaatselijke boekhandel of online bij de ISVW.

In de agenda op deze site vind je boekbesprekingen en try-outs voor activiteiten die passen bij het in het boek geschetste mensbeeld. Iedereen die nieuwsgierig is, is zeer welkom om mee te doen!

Podcast

Luister hier naar de ISVW podcast over Het gedachtendier!

Reviews

“Wat een sprankelend, helder, liefdevol, biofiel, humanistisch en levenskunstig boek over onze vermogens! Wat een parel! Prachtig!” Jet Tigchelaar, universitair docent aan de Universiteit Utrecht

“Boek uit. Prachtig vond ik het. Wat is ons leven toch wonderlijk en magisch. Je hebt hiermee wat toegevoegd aan de mensheid. Complimenten en dank!” Hanny Kooij, directeur van Yellow Bike

“Wat een prachtig boek heb je geschreven. Ik heb het in één ruk uitgelezen. Dat kan ook omdat het zo goed geschreven is. Je wordt als lezer aan de hand genomen en begeleid van verbazing naar verbazing. Een en ander zorgt ervoor dat jouw boek bijzonder geslaagd is in het doel dat het boek volgens mij beoogt: mensen een gevoel van grote verwondering, ontzag en dankbaarheid te geven over wie wij zijn.
Bovendien doe je door het boek te lezen een schat aan informatie op, omdat je op heel heldere wijze iets uitlegt over de belangrijke auteurs uit je boekenkast.” Yoram Stein, filosoof, auteur, opinieleider, docent.

Blogs en nieuws

Het interview gaat over de tegels en de banken van de Vrijheid van Amsterdam. Aan het eind vertel ik over Het gedachtendier. De relatie tussen de drie projecten komt goed uit de verf. Dat is in het kort: de wetenschappelijke bestudering van de mens.

Ook vind je er een samenvatting van de lezing en verdiepende lees-, luister- en kijktips. Deze lezing is georganiseerd door de Amsterdamse Humanisten.

“Hoe werden we wie we zijn? Filosofe Nanda van Bodegraven schreef er een boek over: Het gedachtendier. Een boek waarin de auteur een lofzang brengt aan de wetenschap, de mens en de planeet aarde. Volgens haar hoeven we niet te vluchten in religieuze orthodoxie om zin te geven aan ons leven. Juist de wetenschap laat zien hoe magisch ons leven is.” Lees het interview en maak kans op het boek.

Deze lezing is georganiseerd door de Amsterdamse Humanisten.

Juist de wetenschap laat zien hoe ­magisch de wereld is, stelt Nanda van Bodegraven

‘Wetenschap onttovert de wereld nu eenmaal en maakt ons leven zinloos.’ Deze opmerking van een deelnemer aan een cursus filosofie was voor Nanda van Bodegraven aanleiding om te schrijven over de betoverende werking van de wetenschap. We hoeven niet te vluchten in religieuze orthodoxie (of te geloven in een complottheorie) om zin te geven aan ons leven. Juist de wetenschap laat zien hoe ‘magisch’ de wereld is.

In Het gedachtendier zet Van Bodegraven uiteen hoe bijzonder de mens is, bekeken door de bril van de wetenschap. Voor haar is dit de basis voor een ‘natuurlijk humanisme’, dat moet laten zien hoe ‘zinvol’ ons leven is – ze noemt dit een ‘geluksboek’. Niet voor iedere lezer zal dit humanistische sausje nodig zijn, maar dit boek is een toegankelijke, prettige en vlot geschreven inleiding. En als we dan zo bijzonder zijn, is het ook maar beter om iets moois van ons leven te maken.

  • 22 maart 2022: Reactie van Wouter Belier (filosoof en organisator van Filosofie Praktijk Leiden)

Hoe zit de werkelijkheid écht in elkaar? De 17e eeuwse strijd tussen een mechanische en een religieuze orde lijkt inmiddels wel beslecht. Een goddelijke orde is er niet. Geest is een hersenproces. De vrije wil een illusie. Schepping? Nee, een willekeurige opeenvolging van contingente gegevens. De ideeën van Leibniz, die met zijn Monadologie iets van een inherente geest in alles probeerde te ontwaren, lijken definitief afgeschreven.

Of toch niet helemaal? Misschien is de vraag óf er een werkelijke metafysische orde bestaat veel minder van belang dan de vraag hoe wij deze orde beleven. Gert-Jan van der Heiden beschreef dit in zijn Metafysica. Van orde naar ontvankelijkheid (Boom, 2021). Hierin betoogt hij dat de vraag niet is óf er een orde bestaat, maar wel of wij ontvankelijk zijn voor die al dan niet bestaande metafysische orde.

Hoe zou zo’n ontvankelijkheid er uit moeten zien? Nanda van Bodegraven laat dat zien in haar boek Het gedachtendier. Hoe we werden wie we zijn (ISVW, 2022). We zijn niet meer en minder dan materie maar wel “magische, betoverende materie”(p. 125). Biologische studies “laten een smal evolutionair pad zien, een reeks toevallige ontwikkelingen. We zijn een heel specifieke uithoek van materiële mogelijkheden. Dat we uit moleculen en atomen bestaan, en tegelijk zoveel meer zijn dan deze onderdelen, vind ik magisch.” (p.12). In haar boek laat zij zien hoe een articulatie van deze magie de beleving van de wereld van Leibniz in stand houdt. Dát de wereld er is en dat zij is zoals zij is blijft, ondanks of dankzij een natuurwetenschappelijke benadering, een gegeven van een betoverende schoonheid. Ontvankelijkheid in de praktijk!

  • 19 maart 2022: Het gedachtendier bij Scheltema op de Dam.

  • 2 maart 2022: Blog van Nanda. Is het boek niet te optimistisch?

Enkele lezers vroegen of mijn boek niet te optimistisch is. Dat is een begrijpelijke vraag. Vooral hoofdstuk 8 roept deze vraag op, dat het vermogen van samenleven benoemt en positief waardeert. Het hoofdstuk wil verwondering en bewondering oproepen omdat wij, menselijke dieren, tot uiterst complexe samenlevingen in staat zijn. Ook de rol van de overheid wordt beschreven en de toevoeging die dit heeft.

Natuurlijk kunnen overheden en instituties ook enorme ellende veroorzaken door machtsmisbruik. Voorbeelden genoeg. Ik ontken de ellende niet die instituties of overheden kunnen aanrichten. Ik denk wel dat wij als mens daarover kunnen reflecteren en idealen kunnen formuleren die als toetssteen kunnen dienen. Zonder dat zouden we geen idee hebben van hoe het anders kan en zouden we niets kunnen veranderen. Zonder dat vermogen zouden we ook niet de verbeteringen hebben die overheden teweeg kunnen brengen, zoals wetgeving tegen discriminatie, racisme en ongelijkheid. Dat we idealen als toetssteen kunnen formuleren is een groots vermogen. Andere dieren kunnen dat niet. Maar gemakkelijk is het niet: we zijn ook dieren, met dierlijke instincten.

Toch, als we ons leven vergelijken met andere dieren waarderen we misschien sneller wat wel goed gaat. Zij kunnen niet naar de drogist om een doosje paracetamol te halen, of naar een museum om een schilderij te bewonderen, of naar de politie als ze worden bedreigt. Als we van een afstandje kijken naar onze gemeenschappelijke voorzieningen, namelijk vanuit hoe andere dieren leven, zien we hoe ongewoon deze eigenlijk zijn.

Tot slot: door de mens als soort te benaderen, zien we makkelijker wat we delen en hoe we op elkaar lijken, Dehumanisering en de ander uitbuiten wordt dan hopelijk minder makkelijk.

  • 23 februari 2022: reactie van Rob Bartels (kinderfilosoof, onderwijsbegeleider en -ontwikkelaar)

Allereerst van harte gefeliciteerd met het uitkomen van je nieuwe boek. Hoe mooi moet het zijn om een boek te kunnen schrijven vanuit een eigen vraag, een thema dat je bezighoudt. 

En wat een mooi thema: de betovering door de wetenschap. Juist ook die empirische realiteit (om ’t maar even zo te formuleren) is fascinerend. Dat komt door de toegang die biologen en neurowetenschappers, die jij in je inleiding noemt, ons geven. Niks onttovering, dat is betovering. Maar of het daarmee ook zin geeft, dat is wel een vraag die ik heb.

Er is nog iets dat ik heel mooi vind in je inleiding (alleen deze las ik tot nu toe), en dat is dat je in je boek kennelijk de mens een bijzondere positie wil geven, zie ook de titel gedachtendier. Het humanistisch mensbeeld dat de mens tot maat der dingen verheft en individuele autonomie als hoogste ideaal ziet is niet langer houdbaar. Maar het ecologische mensbeeld dat ons daartegenover wordt voorgehouden en dat ons terugwerpt naar de natuur past ook niet. De wetenschap – en dat is een voortbrengsel van denkende mensen – heeft ons mensen heel veel gebracht, maar, zoals jij schrijft in de inleiding: adel verplicht. Het zou ook de natuur iets moeten brengen.

Je boek voegt denk ik belangrijke inzichten toe aan het gesprek over wie wij zijn. Ik ben na het lezen van de inleiding erg nieuwsgierig naar de rest.

  • 10 februari 2022: uit de nieuwsbrief van de ISVW:

Het gedachtendier – Nanda van Bodegraven
Nieuw bij ISVW Uitgevers
Maakt de wetenschap een einde aan de zin van het leven? Nanda van Bodegraven laat in Het gedachtendier. Hoe we werden wie we zijn zien dat de wetenschap niet onttovert, maar bétovert. We kunnen de wetenschap inzetten om erachter te komen wat bijzonder is aan ons bestaan. Alledaagse vanzelfsprekendheden worden buitengewoon als je ze door een wetenschappelijke bril bekijkt.